جرم سقط جنین در حقوق ایران

سقط جنین، به معنای پایان دادن به بارداری پیش از موعد طبیعی و از بین بردن جنین است. این عمل در نظام حقوقی ایران، به جز موارد بسیار محدود و با شرایط خاص، جرم محسوب می شود و مجازات های متفاوتی از جمله دیه و حبس را در پی دارد.

درک ابعاد حقوقی و مجازات های مرتبط با جرم سقط جنین در حقوق ایران برای بسیاری از افراد، از جمله مادران باردار، پزشکان، حقوقدانان و عموم مردم، اهمیت فراوانی دارد. این موضوع، به دلیل ماهیت پیچیده فقهی، اخلاقی و اجتماعی خود، همواره مورد توجه قانون گذار بوده و در سال های اخیر نیز شاهد تغییرات مهمی در قوانین مربوط به آن، به ویژه با تصویب «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» هستیم.

این مقاله با هدف ارائه یک راهنمای جامع و به روز، به بررسی دقیق کلیه جوانب حقوقی و مجازات های مربوط به جرم سقط جنین در نظام حقوقی ایران می پردازد. در ادامه، تعریف سقط جنین، انواع آن از منظر قانونی، ارکان تشکیل دهنده جرم، مجازات های تعیین شده، مسئولیت کیفری اشخاص مختلف، شرایط و رویه سقط های قانونی (درمانی) با تأکید بر جدیدترین تغییرات قانونی و همچنین نحوه شکایت و رسیدگی قضایی به این جرم تشریح خواهد شد. هدف نهایی، ارائه اطلاعاتی موثق و کاربردی است تا مخاطبان بتوانند درک عمیق و شفافی از حقوق و تکالیف خود در مواجهه با این مسئله حساس پیدا کنند.

مفهوم و تعاریف سقط جنین

برای درک دقیق جرم سقط جنین در حقوق ایران، ابتدا باید به مفهوم و تعاریف این واژه از دیدگاه های مختلف پرداخت. سقط جنین پدیده ای است که می تواند به صورت طبیعی (سقط خودبه خودی) یا به صورت عمدی و با دخالت خارجی رخ دهد و از نظر قانونی، تمایز میان این دو نوع و همچنین زمان وقوع آن، اهمیت کلیدی دارد.

تعریف لغوی، اصطلاحی و حقوقی سقط جنین

واژه «سقط» در لغت به معنای افتادن و فرو افتادن است و در اصطلاح پزشکی و حقوقی، به معنای ختم بارداری پیش از آنکه جنین قابلیت حیات مستقل در خارج از رحم مادر را داشته باشد، به کار می رود. این قابلیت حیات معمولاً با رسیدن جنین به سن معین (مثلاً ۲۲ تا ۲۸ هفتگی بارداری بسته به تعاریف مختلف) و وزن مشخص سنجیده می شود، هرچند از منظر فقهی و حقوقی ایران، حیات جنین از زمان لقاح دارای اعتبار است.

از منظر حقوقی، سقط جنین به معنای از بین بردن عمدی یا غیرعمدی حمل در هر مرحله ای از بارداری است که منجر به زنده متولد نشدن جنین یا مرگ او بلافاصله پس از تولد شود. این تعریف شامل از بین بردن نطفه، علقه (خون بسته)، مضغه (پاره گوشت)، عظام (استخوان بندی) و جنین کامل قبل از دمیده شدن روح و حتی پس از آن می شود. قانون گذار ایران، به تبعیت از فقه اسلامی، برای هر مرحله از رشد جنین، دیه خاصی را پیش بینی کرده که نشان دهنده اهمیت حیات جنین از ابتدای تشکیل نطفه است.

تمایز سقط جنین از سایر جرایم مرتبط

جرم سقط جنین را باید از برخی جرایم مشابه یا مرتبط دیگر متمایز کرد تا فهم دقیقی از مسئولیت کیفری ایجاد شود:

• صدمه به جنین بدون سقط: اگر عملی منجر به صدمه جسمی به جنین شود اما سقط رخ ندهد و جنین زنده متولد شود (هرچند با نقص)، عمل ارتکابی جرم سقط جنین محسوب نمی شود، بلکه ممکن است مصداق ایراد صدمه به جنین باشد که مجازات آن نیز متفاوت است (ماده ۷۱۲ قانون مجازات اسلامی).
• قتل نوزاد پس از تولد: اگر جنین زنده متولد شود و پس از تولد، به صورت عمدی کشته شود، این عمل دیگر سقط جنین نیست بلکه قتل نفس محسوب می شود که مجازات آن قصاص یا دیه کامل است.
• سقط خودبه خودی: سقط جنینی که به دلایل طبیعی (مانند بیماری مادر، ناهنجاری های جنینی، حوادث غیرمترقبه بدون دخالت انسانی) رخ می دهد و هیچ گونه فعل یا ترک فعل عمدی یا غیرعمدی از سوی شخص دیگری در آن دخیل نباشد، جرم محسوب نمی شود و فاقد مسئولیت کیفری است.

بنابراین، جرم سقط جنین در حقوق ایران صرفاً شامل مواردی است که با فعل یا ترک فعل انسان و به قصد یا تقصیر، منجر به پایان یافتن غیرطبیعی بارداری و از بین رفتن حیات جنین شود.

انواع سقط جنین از منظر حقوق ایران

قانون گذار ایران، با در نظر گرفتن نیت و نحوه وقوع عمل، سقط جنین را به انواع مختلفی دسته بندی کرده که هر یک مجازات ها و تبعات حقوقی خاص خود را دارد. این دسته بندی برای تعیین مسئولیت کیفری و نوع مجازات مرتکبین جرم سقط جنین در حقوق ایران ضروری است.

سقط جنین عمدی

سقط جنین عمدی زمانی محقق می شود که فرد با قصد و نیت از بین بردن جنین، فعالیتی را انجام دهد که منجر به سقط شود. در این نوع سقط، سوءنیت (قصد مجرمانه) عنصر اصلی است. برای مثال، اگر کسی با ضرب و جرح عمدی مادر باردار یا با خوراندن دارو، قصد سقط جنین او را داشته باشد و این عمل منجر به سقط شود، سقط عمدی صورت گرفته است. مجازات این نوع سقط، علاوه بر دیه، شامل حبس نیز می شود.

سقط جنین غیرعمدی

سقط جنین غیرعمدی زمانی رخ می دهد که فرد قصد از بین بردن جنین را ندارد، اما به دلیل بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم رعایت نظامات دولتی، یا عدم مهارت، عملی را انجام می دهد که منجر به سقط جنین می شود. مثال بارز آن، سقط جنین ناشی از تصادفات رانندگی یا خطای پزشکی بدون قصد سقط است. در این موارد، معمولاً مجازات اصلی، پرداخت دیه جنین است، هرچند در برخی شرایط خاص (مانند تقصیر در رانندگی) ممکن است مجازات حبس نیز اعمال شود.

سقط جنین قانونی (درمانی)

در نظام حقوقی ایران، با وجود سخت گیری های فراوان در مورد سقط جنین، در موارد خاصی که جان مادر یا سلامت جنین به طور جدی در خطر باشد، سقط جنین با رعایت تشریفات قانونی و تحت نظارت پزشکی قانونی و مراجع قضایی مجاز شناخته شده است. این نوع سقط که به «سقط درمانی» معروف است، جرم محسوب نمی شود و مرتکبین آن مسئولیتی ندارند. شرایط و رویه سقط درمانی پس از تصویب «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» دستخوش تغییرات قابل توجهی شده است که در ادامه به تفصیل بیان خواهد شد.

سقط جنین غیرقانونی

هر سقط جنینی که خارج از چارچوب شرایط سقط درمانی و بدون مجوز قانونی انجام شود، اعم از اینکه عمدی باشد یا غیرعمدی، «سقط جنین غیرقانونی» محسوب می شود و جرم سقط جنین در حقوق ایران را تشکیل می دهد. نکته مهم اینجاست که سقط عمدی همواره غیرقانونی است، اما سقط غیرقانونی لزوماً به معنای عمدی بودن نیست؛ برای مثال، سقط غیرعمدی ناشی از قصور پزشکی در صورتی که شرایط سقط درمانی وجود نداشته باشد، نیز یک سقط غیرقانونی است که مجازات دارد.

بنابراین، تنها سقط درمانی است که به صورت قانونی و مشروع شناخته می شود و تمامی سقط های دیگر، در صورتی که منجر به از بین رفتن جنین شود، مشمول عنوان جرم سقط جنین در حقوق ایران خواهند بود.

ارکان تشکیل دهنده جرم سقط جنین

برای تحقق هر جرمی در نظام حقوقی، وجود سه رکن اصلی ضروری است: رکن قانونی، رکن مادی و رکن معنوی. جرم سقط جنین در حقوق ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست و بررسی هر یک از این ارکان، به درک عمیق تر ماهیت این جرم کمک می کند.

رکن قانونی

رکن قانونی جرم سقط جنین، به مواد قانونی مشخصی اشاره دارد که این عمل را جرم انگاری کرده و برای آن مجازات تعیین نموده اند. این مواد عمدتاً در «قانون مجازات اسلامی» و جدیداً در «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» آمده اند:

• مواد ۴۸۷ تا ۴۹۳ قانون مجازات اسلامی (بخش دیات): این مواد به تعیین دیه جنین در مراحل مختلف رشد آن می پردازند. دیه جنین، نوعی مجازات مالی است که باید توسط مرتکب یا عاقله (در موارد خاص) پرداخت شود.
• مواد ۶۲۲ تا ۶۲۴ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات): این مواد به سقط جنین عمدی و مجازات حبس برای مرتکبین مختلف (اشخاص عادی، پزشکان، ماماها، داروفروشان) می پردازند. به عنوان مثال:
  • ماده ۶۲۲: هر کس عالماً و عامداً به واسطه ضرب یا اذیت و آزار زن حامله، موجب سقط جنین وی شود، علاوه بر پرداخت دیه، به حبس از شش ماه تا یک سال و شش ماه محکوم می شود.
  • ماده ۶۲۳: اگر کسی با دادن ادویه یا وسایل دیگر موجب سقط جنین زن حامله شود، به حبس از شش ماه تا یک سال محکوم می شود. اگر عالماً و عامداً به زن حامله ادویه یا وسایلی را توصیه کند که موجب سقط شود، به حبس سه تا شش ماه محکوم خواهد شد.
  • ماده ۶۲۴: پزشکان، ماماها، داروفروشان و امثالهم که مباشرت به اسقاط جنین می کنند یا وسایل سقط را فراهم می نمایند، علاوه بر پرداخت دیه، به حبس از دو تا پنج سال و محرومیت از حقوق اجتماعی محکوم می شوند و پروانه طبابت یا مامایی یا داروفروشی نیز ابطال می گردد.
• مواد ۷۱۵ تا ۷۱۸ قانون مجازات اسلامی (جرایم ناشی از تقصیر): این مواد به سقط جنین های غیرعمدی و ناشی از تقصیر (مانند بی احتیاطی در رانندگی) می پردازند که عمدتاً شامل پرداخت دیه و در مواردی حبس تعزیری است.
• «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» (مصوب ۱۴۰۰): این قانون، جدیدترین و مهم ترین تغییرات را در زمینه سقط جنین به وجود آورده است. این قانون با هدف افزایش جمعیت، شرایط سقط درمانی را به شدت محدود کرده و رویه های جدیدی نظیر تشکیل «کمیسیون سقط قانونی» را برای صدور مجوز سقط درمانی ایجاد کرده است. همچنین، مجازات های سنگین تری برای سقط های غیرقانونی پیش بینی کرده و حتی ثبت اطلاعات زنان باردار را در مراکز درمانی الزامی نموده است.

رکن مادی

رکن مادی جرم سقط جنین در حقوق ایران شامل سه جزء اصلی است:

• وجود فعل یا ترک فعل: باید یک عمل مثبت (مانند ضرب و جرح، خوراندن دارو، انجام عمل جراحی سقط) یا یک ترک فعل (مانند عدم رسیدگی پزشکی لازم در شرایط اضطراری که منجر به سقط شود) از سوی مرتکب صورت گیرد.
• زنده بودن جنین در زمان ارتکاب عمل: برای تحقق جرم سقط جنین، لازم است جنین در زمان ارتکاب عمل، زنده و دارای حیات باشد. تشخیص این امر معمولاً بر عهده پزشکی قانونی است.
• نتیجه مجرمانه: از بین رفتن و خارج شدن جنین از رحم مادر به گونه ای که زنده متولد نشود یا بلافاصله پس از تولد بمیرد. صرف انجام عملی که ممکن است منجر به سقط شود اما این نتیجه حاصل نشود، جرم سقط جنین را محقق نمی کند.

رکن معنوی

رکن معنوی به قصد و نیت مرتکب از انجام عمل اشاره دارد و بسته به نوع سقط، متفاوت است:

• قصد مجرمانه (سوء نیت عام و خاص) در سقط عمدی: در سقط عمدی، مرتکب باید هم قصد انجام عمل (سوء نیت عام) و هم قصد از بین بردن جنین (سوء نیت خاص) را داشته باشد.
• تقصیر (بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم مهارت یا عدم رعایت نظامات) در سقط غیرعمدی: در سقط غیرعمدی، مرتکب قصد سقط جنین را ندارد، اما به دلیل عدم رعایت دقت و احتیاط لازم، عمل او منجر به سقط می شود. این تقصیر می تواند شامل بی احتیاطی (مثلاً رانندگی با سرعت زیاد)، بی مبالاتی (مثلاً عدم مراقبت از زن باردار در شرایط خاص)، عدم مهارت (مثلاً خطای پزشکی) یا عدم رعایت نظامات دولتی (مثلاً عدم رعایت مقررات ایمنی) باشد.

با جمع شدن این سه رکن، جرم سقط جنین در حقوق ایران محقق شده و مرتکب مشمول مجازات های قانونی خواهد شد.

مجازات های جرم سقط جنین در حقوق ایران

مجازات های پیش بینی شده برای جرم سقط جنین در حقوق ایران، بسته به نوع سقط (عمدی یا غیرعمدی)، مرحله رشد جنین و هویت مرتکب، متفاوت است. این مجازات ها عمدتاً شامل دیه و حبس می شوند و در برخی موارد، محرومیت های دیگری نیز در نظر گرفته شده است.

دیه جنین

دیه، مجازاتی مالی است که برای جبران خسارت های جانی و جسمی در اسلام و قوانین ایران پیش بینی شده است. در مورد جنین، از زمان استقرار نطفه در رحم مادر تا زمان تولد، حیات آن دارای ارزش حقوقی بوده و در صورت از بین رفتن، دیه به آن تعلق می گیرد. میزان دیه جنین بر اساس مراحل مختلف رشد آن تعیین می شود:

مرحله رشد جنین	میزان دیه
نطفه ای که در رحم مستقر شده	دو صدم دیه کامل انسان
علقه (خون بسته)	چهار صدم دیه کامل انسان
مضغه (پاره گوشت)	شش صدم دیه کامل انسان
عظام (استخوان بندی بدون گوشت)	هشت صدم دیه کامل انسان
جنین کامل که گوشت و استخوان بندی آن تمام شده ولی روح در آن دمیده نشده	یک دهم دیه کامل انسان
جنین پس از دمیده شدن روح (پسر)	دیه کامل انسان
جنین پس از دمیده شدن روح (دختر)	نصف دیه کامل انسان
جنین پس از دمیده شدن روح (جنسیت مشتبه)	سه چهارم دیه کامل انسان

تأثیر یکسان سازی دیه زن و مرد: مطابق نظریه مشورتی قوه قضاییه و با توجه به یکسان سازی دیه زن و مرد، دیه جنین دختر و پسری که روح در آن دمیده شده نیز باید یکسان لحاظ شود و معادل تفاوت دیه، از صندوق تأمین خسارت های بدنی پرداخت گردد.

ولی دم جنین: دریافت کننده دیه جنین، «ولی دم» اوست. در صورتی که مادر مسبب سقط جنین نباشد، دیه به او تعلق می گیرد. اگر مادر مسبب سقط باشد، دیه به ورثه دیگر جنین (مانند پدر) پرداخت می شود.

مجازات حبس

مجازات حبس، عمدتاً برای سقط های عمدی یا غیرعمدی که ناشی از تقصیر شدید باشد، پیش بینی شده است:

• حبس در سقط عمدی توسط اشخاص عادی (ماده ۶۲۳ قانون مجازات اسلامی): هر کس با دادن دارو یا وسایل دیگر موجب سقط جنین شود، به حبس از شش ماه تا یک سال محکوم می شود. اگر عالماً و عامداً به زن حامله ادویه یا وسایلی را توصیه کند که موجب سقط شود، به حبس سه تا شش ماه محکوم خواهد شد.
• حبس در سقط عمدی توسط پزشکان، ماماها و داروفروشان (ماده ۶۲۴ قانون مجازات اسلامی): این افراد علاوه بر پرداخت دیه، به حبس از دو تا پنج سال محکوم می شوند. مجازات آن ها به دلیل موقعیت شغلی و سوءاستفاده از اعتماد عمومی، شدیدتر است.
• حبس در سقط غیرعمدی (مانند رانندگی یا ضرب و جرح منجر به سقط):
  • ماده ۷۱۵ قانون مجازات اسلامی: در صورتی که سقط جنین ناشی از بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم رعایت نظامات دولتی یا عدم مهارت راننده (اعم از وسایل نقلیه زمینی، آبی یا هوایی) یا متصدی وسیله موتوری باشد، مرتکب علاوه بر پرداخت دیه، به حبس از دو ماه تا یک سال محکوم می شود.
  • ماده ۶۲۲ قانون مجازات اسلامی: اگر سقط جنین با وارد کردن ضربه یا اذیت و آزار زن حامله، عالماً و عامداً محقق گردد، مرتکب علاوه بر پرداخت دیه، به حبس از شش ماه تا یک سال و شش ماه محکوم می شود.

سایر مجازات ها و محرومیت ها

علاوه بر دیه و حبس، در برخی موارد، مجازات های دیگری نیز برای مرتکبین جرم سقط جنین در حقوق ایران در نظر گرفته شده است:

• ابطال پروانه پزشکی یا مامایی: همانطور که در ماده ۶۲۴ قانون مجازات اسلامی ذکر شده، پزشکان و ماماها در صورت مباشرت یا معاونت در سقط جنین غیرقانونی، علاوه بر حبس و دیه، پروانه طبابت یا مامایی آن ها نیز ابطال خواهد شد.
• محرومیت از حقوق اجتماعی: این مجازات نیز می تواند به عنوان مجازات تبعی یا تکمیلی برای برخی از محکومین به جرم سقط جنین اعمال شود.

مجازات معاونت در سقط جنین

معاونت در جرم سقط جنین نیز مجازات دارد. معاونت زمانی رخ می دهد که فرد، بدون اینکه مباشرت در انجام عمل سقط داشته باشد، به طرق مختلف، در وقوع جرم به مباشرت کننده کمک کند. برای مثال، توصیه داروهای سقط آور، فراهم کردن مکان سقط، یا تشویق به سقط جنین می تواند مصداق معاونت باشد. مجازات معاونت در سقط جنین، معمولاً حبس تعزیری درجه پایین تر از مباشر است (به موجب ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی).

با توجه به توضیحات فوق، پیچیدگی های قانونی و مجازات های سنگین مرتبط با سقط جنین، ضرورت آگاهی کامل از قوانین و پرهیز از هرگونه اقدام غیرقانونی در این زمینه را بیش از پیش آشکار می سازد.

مسئولیت کیفری بر اساس مرتکب جرم

در نظام حقوقی ایران، هویت و نقش فردی که مبادرت به سقط جنین می کند یا در آن دخیل است، در تعیین نوع و میزان مسئولیت کیفری و مجازات او تأثیرگذار است. این تفاوت در مجازات نشان دهنده دیدگاه قانون گذار نسبت به جایگاه و مسئولیت اشخاص مختلف در قبال جرم سقط جنین در حقوق ایران است.

سقط جنین توسط مادر

قانون گذار ایران در مورد سقط جنین توسط مادر، رویکرد خاصی را اتخاذ کرده است. بر اساس ماده ۷۱۸ قانون مجازات اسلامی، مقرر شده است: هرگاه زنی، جنین خود را، در هر مرحله ای که باشد، به عمد، شبه عمد یا خطاء از بین ببرد، دیه جنین، حسب مورد توسط مرتکب یا عاقله او پرداخت می شود.

این ماده صراحتاً بیان می دارد که اگر مادر خود اقدام به سقط جنین خود کند، تنها به پرداخت دیه محکوم می شود و مجازات حبس برای او در نظر گرفته نشده است. این رویکرد را می توان ناشی از ملاحظات فقهی و اجتماعی و در نظر گرفتن شرایط خاص مادر دانست.

سقط جنین توسط پدر

مسئولیت کیفری پدر در جرم سقط جنین در حقوق ایران با مسئولیت مادر متفاوت است:

• سقط عمدی: اگر پدر با علم و آگاهی و قصد، مرتکب فعل یا ترک فعلی شود که منجر به سقط جنین گردد، مشمول مجازات حبس (بر اساس مواد ۶۲۲ یا ۶۲۳ قانون مجازات اسلامی) و پرداخت دیه جنین خواهد شد. در این حالت، پدر به عنوان مباشر جرم شناخته می شود.
• سقط غیرعمدی: در صورتی که سقط جنین توسط پدر به صورت غیرعمدی (مثلاً ناشی از بی احتیاطی یا بی مبالاتی) رخ دهد، پدر صرفاً محکوم به پرداخت دیه جنین خواهد شد. مگر اینکه سقط به دلیل بی احتیاطی در رانندگی یا استفاده از وسایل موتوری باشد که در این صورت، علاوه بر دیه، ممکن است به حبس موضوع ماده ۷۱۵ قانون مجازات اسلامی نیز محکوم گردد.

سقط جنین توسط پزشکان و کادر درمانی

پزشکان، ماماها، داروفروشان و سایر پرسنل درمانی به دلیل تخصص و موقعیت شغلی خود، مسئولیت و مجازات سنگین تری در قبال جرم سقط جنین در حقوق ایران دارند. بر اساس ماده ۶۲۴ قانون مجازات اسلامی، اگر این افراد مباشرت به اسقاط جنین کنند یا وسایل سقط را فراهم نمایند، علاوه بر پرداخت دیه کامل جنین، به حبس از دو تا پنج سال محکوم می شوند. همچنین، پروانه طبابت، مامایی یا داروفروشی آن ها نیز ابطال می گردد. این مجازات ها به منظور جلوگیری از سوءاستفاده از حرفه پزشکی و حفظ جان جنین وضع شده اند.

سقط جنین توسط سایر اشخاص

هر شخص دیگری غیر از مادر، پدر یا کادر درمانی که به صورت عمدی یا غیرعمدی موجب سقط جنین شود، بسته به نوع عمل و نیت خود، مشمول مجازات های جرم سقط جنین در حقوق ایران خواهد بود:

• سقط عمدی: اگر شخص دیگری عالماً و عامداً با ضرب و جرح، خوراندن دارو یا هر وسیله دیگری موجب سقط جنین شود، علاوه بر پرداخت دیه، به حبس از شش ماه تا یک سال و شش ماه (ماده ۶۲۲) یا شش ماه تا یک سال (ماده ۶۲۳) محکوم می شود.
• سقط غیرعمدی: در صورتی که سقط جنین توسط شخص دیگری به صورت غیرعمدی و ناشی از تقصیر (مانند تصادف رانندگی) رخ دهد، مرتکب محکوم به پرداخت دیه و در برخی موارد حبس (ماده ۷۱۵) خواهد شد.

این دسته بندی نشان می دهد که قانون گذار با دقت و جزئیات، سعی در پوشش دادن تمامی حالات و مرتکبین احتمالی جرم سقط جنین در حقوق ایران داشته تا از هرگونه سوءاستفاده و نقض حیات جنین جلوگیری کند.

سقط جنین قانونی (سقط درمانی): شرایط، رویه و تأثیر قوانین جدید

در حالی که جرم سقط جنین در حقوق ایران به شدت مورد پیگرد قرار می گیرد، قانون گذار در موارد استثنایی و با رعایت شرایط خاص، اجازه سقط جنین را به منظور حفظ جان و سلامت مادر یا جنین صادر کرده است. این نوع سقط که به «سقط درمانی» معروف است، از دایره تجریم خارج بوده و مجازاتی ندارد. با این حال، با تصویب «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» در سال ۱۴۰۰، رویه ها و شرایط آن دستخوش تغییرات مهمی شده است.

شرایط کلی سقط درمانی

به طور کلی، سقط درمانی تنها در صورت وجود دو شرط اساسی و با رعایت محدودیت های زمانی مجاز است:

1. تشخیص قطعی ناهنجاری جنین: جنین باید دارای ناهنجاری های جسمی یا مغزی باشد که ادامه حیات پس از تولد برای او بسیار دشوار یا غیرممکن باشد و یا حرج و سختی غیرقابل تحمل برای مادر ایجاد کند.
2. تهدید جانی مادر: ادامه بارداری باید برای جان مادر خطرناک باشد و به تشخیص پزشکان متخصص، تنها راه نجات جان مادر، سقط جنین باشد.
3. محدودیت زمانی: مهم ترین شرط زمانی، «عدم دمیده شدن روح در جنین» است. از منظر فقهی و قانونی ایران، روح معمولاً پس از پایان چهار ماهگی (۱۹ هفتگی کامل) در جنین دمیده می شود. لذا سقط درمانی عمدتاً تا قبل از این زمان مجاز است. همچنین رضایت کامل مادر برای سقط ضروری است.

رویه و الزامات قبل از قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت

پیش از تصویب قانون جدید، رویه سقط درمانی به این صورت بود که پس از تشخیص پزشکان متخصص مبنی بر وجود شرایط فوق، تأیید سه پزشک متخصص و همچنین تأیید سازمان پزشکی قانونی کشور برای صدور مجوز سقط درمانی لازم بود. این مراحل عموماً توسط شورای تخصصی پزشکی قانونی و پس از بررسی مدارک پزشکی و انجام معاینات لازم صورت می گرفت.

تأثیر قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت (مصوب ۱۴۰۰)

این قانون، با هدف افزایش نرخ باروری و جمعیت، تغییرات اساسی در رویه سقط درمانی ایجاد کرده و آن را به شدت محدود نموده است. مهم ترین این تغییرات عبارتند از:

• تشکیل کمیسیون سقط قانونی: بر اساس ماده ۵۶ این قانون، برای صدور مجوز سقط قانونی، در هر استان «کمیسیون سقط قانونی» تشکیل می شود. این کمیسیون متشکل از یک پزشک متخصص زنان و زایمان، یک پزشک متخصص از سازمان پزشکی قانونی و یک قاضی ویژه است. تمامی درخواست های سقط جنین باید به تأیید این کمیسیون برسد.
• وظایف و اختیارات کمیسیون: این کمیسیون مسئول بررسی دقیق پرونده های سقط درمانی است. شرایط بیماری جنین یا خطر جانی برای مادر باید توسط متخصصان عضو کمیسیون تأیید شود و پس از آن، قاضی ویژه نیز از منظر حقوقی و شرعی، صحت و قانونی بودن سقط را بررسی و مجوز نهایی را صادر می کند. این رویه، به مراتب سخت گیرانه تر از گذشته است.
• محدودیت ها و سخت گیری های جدید: قانون جدید، فهرست بیماری های مجاز برای سقط جنین را محدودتر کرده و تأکید دارد که سقط تنها در صورت حرج شدید (سختی و مشقت غیرقابل تحمل) برای مادر یا جنین پس از تولد، و قبل از دمیده شدن روح مجاز است. این قانون در تلاش است تا با افزایش موانع حقوقی، از سقط جنین های غیرضروری جلوگیری کند.
• ثبت اطلاعات زنان باردار: این قانون، مراکز درمانی و آزمایشگاه های غربالگری را موظف کرده تا اطلاعات زنان باردار را ثبت و پیگیری کنند. هدف از این اقدام، نظارت بر روند بارداری و جلوگیری از سقط های غیرقانونی است. در صورت عدم تولد جنین پس از طی دوران بارداری، این مراکز ملزم به پاسخگویی خواهند بود.

مراحل انجام سقط درمانی در مراکز مجاز

پس از تأیید نهایی کمیسیون سقط قانونی و صدور مجوز توسط قاضی ویژه، مادر می تواند برای انجام سقط درمانی به مراکز درمانی مجاز (که توسط سازمان پزشکی قانونی تعیین شده اند) مراجعه کند. این مراکز صرفاً با در دست داشتن مجوز قانونی اقدام به سقط خواهند کرد. این فرایند باید کاملاً تحت نظارت پزشکی و با رعایت پروتکل های بهداشتی و ایمنی انجام شود.

تغییرات اخیر نشان دهنده رویکرد سخت گیرانه تر قانون گذار ایران نسبت به سقط جنین، حتی در موارد درمانی، به منظور حمایت از ازدیاد نسل و جوانی جمعیت است. این امر، آگاهی دقیق از مقررات جدید را برای تمامی افراد درگیر در این موضوع، بیش از پیش ضروری می سازد.

نحوه شکایت و رسیدگی قضایی به جرم سقط جنین

پیگیری حقوقی جرم سقط جنین در حقوق ایران، مانند هر جرم دیگری، مستلزم طی کردن مراحل قانونی مشخصی است. آگاهی از این مراحل برای قربانیان، شاکیان و افراد درگیر در پرونده های سقط جنین اهمیت زیادی دارد. در این بخش، به مراجع صالح و رویه شکایت و رسیدگی قضایی به این جرم می پردازیم.

مراجع صالح جهت رسیدگی به جرم سقط جنین

اولین گام برای شکایت از جرم سقط جنین در حقوق ایران، مراجعه به مراجع قضایی صالح است. این مراجع شامل موارد زیر می شوند:

• دادسرا: دادسرا، مرجع اصلی برای شروع تحقیقات مقدماتی در مورد جرائم است. شکایت ابتدا در دادسرا ثبت می شود و بازپرس یا دادیار مسئول تحقیق و جمع آوری ادله خواهد بود.
• سازمان پزشکی قانونی: نقش پزشکی قانونی در پرونده های سقط جنین بسیار حیاتی است. این سازمان مسئولیت تشخیص زنده بودن جنین در زمان ارتکاب جرم، تعیین علت سقط، و همچنین تأیید ناهنجاری های جنینی یا خطر جانی برای مادر در موارد سقط درمانی را بر عهده دارد. نظریه کارشناسی پزشکی قانونی، یکی از مهم ترین ادله اثبات جرم سقط جنین است.

مراحل شکایت و پیگیری پرونده جرم سقط جنین

فرایند شکایت و رسیدگی به جرم سقط جنین در حقوق ایران عموماً شامل مراحل زیر است:

1. تشکیل حساب کاربری سامانه ثنا: تمامی افراد برای ثبت شکایات و پیگیری پرونده های قضایی خود باید در سامانه ثنا (ثبت نام الکترونیک قضایی) ثبت نام کنند. این امر هم به صورت حضوری در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و هم به صورت غیرحضوری از طریق آدرس sana.adliran.ir و با احراز هویت الکترونیکی امکان پذیر است.
2. تنظیم و ثبت شکواییه: شاکی باید یک شکواییه دقیق و مستند تنظیم کند. این شکواییه باید شامل مشخصات شاکی و متشاکی عنه (در صورت اطلاع)، شرح واقعه سقط جنین، زمان و مکان وقوع آن، و دلایل و مدارک موجود باشد. ثبت و ارسال شکواییه نیز از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی انجام می شود.
3. تحقیقات مقدماتی در دادسرا: پس از ثبت شکواییه، پرونده در دادسرا تشکیل شده و به یکی از شعب بازپرسی یا دادیاری ارجاع می گردد. در این مرحله:
   • احضار طرفین: شاکی، متشاکی عنه (متهم)، و شهود احتمالی برای ارائه توضیحات احضار می شوند.
   • جمع آوری ادله: بازپرس یا دادیار اقدام به جمع آوری ادله (مانند گزارش پزشکی، تصاویر سونوگرافی، شهادت شهود، اقرار، اسناد و مدارک) می کند.
   • ارجاع به پزشکی قانونی: پرونده برای معاینه و اعلام نظر کارشناسی به پزشکی قانونی ارجاع می شود. این مرحله برای تعیین علت سقط، زنده بودن جنین و سایر جزئیات فنی حیاتی است.
4. صدور قرار مناسب: پس از تکمیل تحقیقات مقدماتی، بازپرس یا دادیار یکی از قرارهای زیر را صادر می کند:
   • قرار منع تعقیب: در صورتی که دلایل کافی برای انتساب جرم به متهم وجود نداشته باشد.
   • قرار موقوفی تعقیب: در صورتی که به دلایل قانونی (مانند فوت متهم یا گذشت شاکی) امکان ادامه رسیدگی وجود نداشته باشد.
   • قرار جلب به دادرسی و صدور کیفرخواست: در صورتی که دلایل کافی برای انتساب جرم به متهم وجود داشته باشد، قرار جلب به دادرسی صادر و پرونده به همراه کیفرخواست دادستان برای رسیدگی و صدور حکم به دادگاه کیفری ارسال خواهد شد.
5. رسیدگی و صدور حکم در دادگاه کیفری: دادگاه کیفری (که در این نوع جرائم عموماً دادگاه کیفری دو است) پس از بررسی مجدد پرونده، شنیدن دفاعیات طرفین و بررسی ادله، اقدام به صدور حکم نهایی می کند. این حکم می تواند شامل محکومیت (پرداخت دیه، حبس و سایر مجازات ها) یا تبرئه متهم باشد. حکم صادره قابل تجدیدنظرخواهی در مراجع بالاتر (دادگاه تجدیدنظر و در صورت وجود شرایط، دیوان عالی کشور) است.

ادله اثبات جرم سقط جنین

برای اثبات جرم سقط جنین در حقوق ایران، ادله مختلفی می تواند مورد استناد قرار گیرد. مهم ترین این ادله عبارتند از:

• نظریه پزشکی قانونی: همانطور که ذکر شد، نظر کارشناسی پزشکی قانونی در تشخیص زنده بودن جنین، علت سقط، و زمان وقوع آن، از اهمیت بالایی برخوردار است.
• شهادت شهود: شهادت افرادی که از وقوع جرم اطلاع مستقیم دارند یا صحنه وقوع آن را دیده اند، می تواند به اثبات جرم کمک کند.
• اقرار: اقرار مرتکب به ارتکاب جرم سقط جنین، یکی از قوی ترین ادله اثبات محسوب می شود.
• اسناد و مدارک: شامل مدارک پزشکی، سوابق درمانی، تصاویر سونوگرافی، پیامک ها، ایمیل ها یا هرگونه سند کتبی یا الکترونیکی که وقوع جرم را تأیید کند.
• علم قاضی: در مواردی که قاضی با توجه به مجموعه قرائن و شواهد موجود در پرونده به یقین در مورد ارتکاب جرم برسد، می تواند بر اساس علم خود حکم صادر کند.

با توجه به حساسیت و پیچیدگی های حقوقی پرونده های سقط جنین، توصیه می شود که افراد درگیر حتماً از مشاوره وکلای متخصص در این زمینه بهره مند شوند تا بتوانند حقوق خود را به بهترین شکل ممکن پیگیری کنند.

سوالات متداول

آیا برای سقط جنین قصاص تعیین می شود؟

مطابق قوانین ایران، مجازات قصاص برای سقط جنین حتی در فرض عمدی بودن جنایت نیز در نظر گرفته نشده است. در هر مورد، مرتکب با حبس و پرداخت دیه روبه رو خواهد شد. قصاص تنها در صورتی ثابت است که جنینی زنده متولد شود و دارای قابلیت ادامه حیات باشد و جنایت قبل از تولد، منجر به نقص یا مرگ او پس از تولد شود.

در صورت سقط جنین بر اثر حادثه رانندگی، مجازات چیست؟

اگر سقط جنین بر اثر بی احتیاطی یا بی مبالاتی راننده در حادثه رانندگی رخ دهد (سقط غیرعمدی)، راننده علاوه بر پرداخت دیه جنین، به حبس از دو ماه تا یک سال نیز محکوم خواهد شد. (ماده ۷۱۵ قانون مجازات اسلامی).

اگر مادر خودسرانه اقدام به سقط جنین کند، آیا زندانی می شود؟

خیر، بر اساس ماده ۷۱۸ قانون مجازات اسلامی، اگر مادر خود اقدام به سقط جنین خود کند، صرفاً محکوم به پرداخت دیه جنین خواهد شد و مجازات حبس برای او در نظر گرفته نشده است.

آیا پدر جنین می تواند از مادر به دلیل سقط شکایت کند؟

بله، در صورتی که مادر بدون رضایت پدر (در مواردی که رضایت پدر لازم است) و بدون مجوز قانونی اقدام به سقط جنین کند، پدر به عنوان ولی دم می تواند برای مطالبه دیه جنین از مادر شکایت کند.

در چه صورتی پزشکی قانونی مجوز سقط می دهد؟

پزشکی قانونی (تحت نظارت کمیسیون سقط قانونی جدید) تنها در مواردی مجوز سقط درمانی را صادر می کند که: اولاً، ادامه بارداری برای جان مادر خطرناک باشد یا جنین دارای ناهنجاری قطعی باشد که حرج شدید برای مادر یا جنین پس از تولد ایجاد کند. ثانیاً، این تشخیص توسط متخصصان تأیید شده باشد و ثالثاً، هنوز روح در جنین دمیده نشده باشد (معمولاً تا قبل از چهار ماهگی).

مهلت قانونی برای سقط درمانی تا چه زمانی است؟

مهلت قانونی برای سقط درمانی، قبل از دمیده شدن روح در جنین است که عموماً تا پایان چهار ماهگی بارداری (حدود ۱۹ هفتگی کامل) می باشد. پس از دمیده شدن روح، سقط جنین فقط در صورتی مجاز است که ادامه بارداری منجر به فوت قطعی مادر و جنین هر دو شود و سقط تنها راه نجات جان مادر باشد.

نتیجه گیری

جرم سقط جنین در حقوق ایران یکی از مسائل پیچیده و حساس حقوقی است که همواره مورد توجه قانون گذار بوده است. این جرم، با توجه به ابعاد فقهی، اخلاقی، اجتماعی و حقوقی خود، دارای مجازات های سنگینی اعم از دیه و حبس بوده و مسئولیت های کیفری متفاوتی را برای اشخاص مختلف (مادر، پدر، پزشکان و سایرین) در پی دارد.

با تصویب «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» در سال ۱۴۰۰، شاهد تغییرات قابل ملاحظه ای در رویکرد قانونی نسبت به سقط جنین، به ویژه در مورد سقط های درمانی، هستیم. این قانون با هدف سیاست های جمعیتی، شرایط سقط قانونی را محدودتر کرده و رویه های سخت گیرانه تری از جمله تشکیل «کمیسیون سقط قانونی» را برای صدور مجوز اعمال نموده است. این تغییرات، بر اهمیت آگاهی دقیق و به روز از تمامی ابعاد حقوقی این مسئله تأکید دارد.

از این رو، با توجه به پیچیدگی های قانونی و پیامدهای جدی جرم سقط جنین در حقوق ایران، به تمامی افراد درگیر، به خصوص مادران باردار و کادر درمانی، توصیه می شود که قبل از هرگونه تصمیم گیری یا اقدامی در این زمینه، حتماً با وکلای متخصص در حوزه حقوق کیفری و خانواده مشورت کنند تا بتوانند از حقوق خود دفاع کرده و از هرگونه عواقب ناخواسته قانونی پیشگیری نمایند. این آگاهی و مشاوره، کلید اصلی برای تصمیم گیری های صحیح و مسئولانه در مواجهه با این موضوع حساس است.