کلیبر کجاست؟ | معرفی کامل و جامع شهرستان کلیبر

کلیبر، نگین سبز آذربایجان شرقی، شهرستانی با طبیعتی بکر و تاریخی غنی است که در شمال شرقی استان آذربایجان شرقی و در قلب جنگل های وسیع ارسباران قرار دارد. این منطقه، که به دلیل موقعیت کوهستانی و آب و هوای معتدلش شهرت دارد، از دیرباز پایگاه مقاومت بابک خرمدین بوده و امروزه با جاذبه های طبیعی خیره کننده و آثار باستانی ارزشمند، مقصدی جذاب برای گردشگران به شمار می رود. این راهنمای جامع، شما را با ابعاد مختلف این بهشت پنهان آشنا می کند.

کلیبر کجاست؟ | موقعیت جغرافیایی و تقسیمات کشوری

شهرستان کلیبر در شمال شرقی استان آذربایجان شرقی و در منطقه قره داغ واقع شده است. این منطقه در دامنه کوه های سرسبز و جنگلی ارسباران قرار گرفته است. از شمال با جمهوری آذربایجان و شهرستان خداآفرین، از شرق با استان اردبیل و شهرستان ورزقان، از جنوب با شهرستان اهر و از غرب نیز با شهرستان ورزقان و بخشی از شهرستان مرند همسایه است. این موقعیت استراتژیک، کلیبر را به یکی از دروازه های اصلی ورود به منطقه حفاظت شده ارسباران تبدیل کرده و نقش مهمی در ارتباطات منطقه ای ایفا می کند.

فاصله کلیبر تا شهرهای مهم

آگاهی از فاصله کلیبر تا شهرهای مهم، برنامه ریزی سفر را تسهیل می کند:

• تبریز (مرکز استان): حدود ۱۸۰ تا ۲۱۰ کیلومتر، که با خودروی شخصی یا وسایل نقلیه عمومی تقریباً ۲.۵ تا ۳ ساعت زمان می برد. جاده اهر-کلیبر (جاده ۲۷) مسیر اصلی ارتباطی است.
• تهران (پایتخت): حدود ۷۵۰ تا ۸۰۰ کیلومتر، با مدت زمان تقریبی ۹ تا ۱۰ ساعت رانندگی.
• اهر: حدود ۶۵ کیلومتر، با زمان سفر تقریبی ۱ ساعت.
• اردبیل: حدود ۲۲۰ کیلومتر، با زمان سفر تقریبی ۳.۵ ساعت از طریق اهر.

جمعیت شهرستان کلیبر بر اساس آخرین سرشماری در سال ۱۳۹۵، حدود ۴۸,۸۳۳ نفر بوده و مساحت آن نیز ۲۰۷۲ کیلومتر مربع تخمین زده شده است. این شهرستان شامل دو بخش اصلی مرکزی و آبش احمد است. شهر کلیبر به عنوان مرکز شهرستان و آبش احمد نیز به عنوان یکی از شهرهای تابع آن شناخته می شوند. این منطقه از ده ها روستا و دهستان مختلف تشکیل شده که هر یک در بافتار فرهنگی و جغرافیایی شهرستان جایگاه خاصی دارند.

توضیح مهم در مورد شهرستان خداآفرین: ضروری است به این نکته اشاره شود که در سال ۱۳۸۷ خورشیدی، بخش خداآفرین از شهرستان کلیبر جدا شده و به شهرستان مستقلی تبدیل گردید. این جدایی اداری بدان معناست که برخی از جاذبه های گردشگری معروفی که پیش از این به عنوان بخشی از کلیبر شناخته می شدند (مانند پل های خداآفرین، عمارت طومانیانس، برج سنگی قارلوجا و منطقه حفاظت شده آینالو)، اکنون در محدوده شهرستان خداآفرین قرار دارند. با این حال، به دلیل ارتباطات تاریخی، فرهنگی و گردشگری تنگاتنگ این مناطق و برای ارائه یک راهنمای جامع، در این مقاله به معرفی این جاذبه ها نیز خواهیم پرداخت.

تاریخ و ریشه های کهن کلیبر | از بذین تا قیام بابک خرمدین

کلیبر شهری با قدمت بسیار طولانی است که ریشه های آن به دوران پیش از اسلام بازمی گردد و در متون تاریخی اسلامی با نام های «بَذ» یا «بَذین» شناخته می شده است. این شهر، به دلیل موقعیت استراتژیک و ویژگی های طبیعی منحصر به فردش، از اهمیت ویژه ای در تاریخ آذربایجان و ایران برخوردار بوده است.

پایگاه بابک خرمدین

برجسته ترین بخش از تاریخ کلیبر، ارتباط ناگسستنی آن با بابک خرمدین، سردار نام آور ایرانی و رهبر جنبش خرمدینان است. کلیبر به مدت دو دهه (از ۸۱۶ تا ۸۳۶ میلادی) به عنوان پایگاه اصلی، مرکز فرماندهی و پناهگاه مستحکم بابک و یارانش در برابر خلافت عباسیان عمل می کرد. قلعه بابک، دژ نفوذناپذیری که بر فراز کوه های کلیبر قرار دارد، نمادی از مقاومت و دلاوری های این دوران پرفراز و نشیب است. بابک خرمدین که خود را جانشین جاویدان بن سهل، خلیفه پیشین آیین خرم دینان و بازمانده ای از دین مزدک می دانست، نبردهای بسیاری را در این منطقه علیه مهاجمین ترتیب داد.

مسعودی، مورخ مشهور قرون اولیه اسلامی، در کتاب ارزشمند «مروج الذهب و معادن الجوهر» از «بَذین» به عنوان محلی یاد می کند که بابک خرمدین قیام خود را از آنجا آغاز کرد. وی حتی پس از گذشت سال ها نیز، این منطقه را «مملکت بابک» نامید که نشان دهنده عمق نفوذ و اهمیت این سردار در تاریخ منطقه است.

ابن اثیر و یاقوت حموی نیز در آثار خود به کلیبر و نقش آن در قیام بابک خرمدین پرداخته اند. پس از نبردهای فراوان و مقاومت های سرسختانه، سرانجام در سال ۸۳۶ میلادی، افشین، سردار عباسی، توانست کلیبر را فتح کند و به قیام بابک خرمدین پایان دهد. با این حال، نام کلیبر تا ابد با قیام بابک خرمدین و مبارزات او علیه ظلم و ستم گره خورده است و قلعه او همچنان الهام بخش مقاومت و پایداری است.

وجه تسمیه کلیبر

درباره ریشه های نام «کلیبر» نظریات مختلفی مطرح شده است. برخی معتقدند که این نام از «کدی بذ» به معنای «کد و قلعه بذ» گرفته شده است که «کد» در زبان پهلوی به معنای قلعه یا دژ است. در زبان های پهلوی آذری و تالشی، حرف «د» به «ر» تبدیل می شود و احتمالاً در این نام گذاری، «د» به «ر» و سپس به «ل» تغییر یافته و به شکل «کلیبر» درآمده است. همچنین، برخی دیگر ریشه آن را به «کلنبر» و «گل عنبر» نسبت می دهند که به دلیل وجود مناظر طبیعی و گل های خوشبو و معطر در منطقه، نام گذاری شده است. کاوش های باستان شناسی و کشف آثار متعدد نشان می دهد که کلیبر از دوره های اشکانی و ساسانی دارای سکنه بوده و پیشینه ای بسیار غنی تر از آنچه در بسیاری از منابع موجود است، دارد و گواهی بر این مدعا است.

فرهنگ و آداب و رسوم مردم کلیبر

مردم کلیبر، به عنوان بخشی از مردم اصیل آذربایجان، دارای فرهنگی غنی و آداب و رسومی دیرینه هستند که نسل به نسل منتقل شده است. مهمان نوازی، شجاعت، سخت کوشی و پایبندی عمیق به سنت ها و باورهای مذهبی، از ویژگی های بارز این مردم است.

مردم شناسی، زبان و مذهب

اکثریت مردم کلیبر به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می کنند که متعلق به شاخه غربی گروه جنوبی-غربی (اغوز) خانواده زبان های ترکی است. این زبان، با واژگان و ساختارهای غنی خود، هویت فرهنگی منطقه را شکل می دهد. بسیاری از اهالی، به ویژه نسل های جوان تر، با زبان فارسی نیز آشنایی کامل دارند و در مکالمات روزمره از آن بهره می برند. مذهب غالب در این منطقه، شیعه دوازده امامی است. علاوه بر این، تعداد قابل توجهی از پیروان اهل حق (که در زبان آذری به آن ها «گوران» گفته می شود) نیز در کلیبر زندگی می کنند. این گروه عمدتاً به طایفه شاملو تعلق دارند که یکی از ارکان اصلی قزلباش ها در دوران صفویه و زمان شاه اسماعیل بوده اند و سهم بزرگی در تاریخ و فرهنگ منطقه دارند.

آیین های محلی

آیین ها و مراسم سنتی در کلیبر بخش مهمی از زندگی اجتماعی مردم را تشکیل می دهند و بازتاب دهنده باورها و ارزش های آن هاست:

• مراسم بایرام پای: این رسم زیبا در نزدیکی عید نوروز برگزار می شود و نمادی از دوستی و محبت است. در این مراسم، خانواده دختر هدایایی به همراه غذاهای مختلف (مانند پلو، قیمه گوشت و مرغ) برای تبریک فرا رسیدن عید و تحکیم روابط، به خانه پسر (نامزد) می فرستند.
• روشن کردن شمع در چهارشنبه آخر سال: این رسم به ویژه در میان عشایر منطقه رایج است. اهالی نیت می کنند و شمع هایی را در پوست گردو یا قطعات کوچک چوب روشن کرده و روی آب رودخانه ها یا چشمه ها رها می سازند که نمادی از آرزوها و امیدهاست.

زندگی عشایری

منطقه کلیبر و به خصوص جنگل های ارسباران، محل زندگی و ییلاق های بسیاری از عشایر غیور آذربایجان است. این عشایر با حفظ سبک زندگی سنتی و کوچ نشینی خود، جلوه ای از فرهنگ دیرینه این مرز و بوم را به نمایش می گذارند. لباس های محلی رنگارنگ، موسیقی سنتی، رقص های بومی و مهمان نوازی مثال زدنی عشایر، فرصتی منحصر به فرد را برای گردشگران فراهم می کند تا از نزدیک با فرهنگ، آداب و رسوم و زندگی ساده و در عین حال پربار عشایری آشنا شوند. بازدید از ییلاقات عشایر، تجربه ای متفاوت و به یادماندنی از سفر به کلیبر را رقم می زند.

آب و هوا و بهترین زمان سفر به کلیبر

کلیبر با موقعیت جغرافیایی خاص خود در دل کوهستان و جنگل های انبوه ارسباران، دارای آب و هوایی معتدل و دلپذیر است که آن را به مقصدی چهار فصل تبدیل کرده و در هر زمان از سال، زیبایی های خاص خود را دارد.

ویژگی های آب و هوایی

آب و هوای کلیبر به طور کلی معتدل کوهستانی است. این ویژگی سبب شده تا تابستان های منطقه خنک و دلپذیر باشد که برای فرار از گرمای شهرهای بزرگ بسیار مناسب است. در مقابل، زمستان ها سرد و پربرف است که جلوه های زیبایی از طبیعت برفی و یخ زده را به نمایش می گذارد و برای علاقه مندان به ورزش های زمستانی جذاب است. میانگین دمای سالانه در کلیبر بین ۲ تا ۲۳ درجه سانتی گراد در نوسان است و متوسط بارش سالیانه حدود ۶۰۰ میلی متر تخمین زده می شود. وجود جنگل های انبوه و مراتع سرسبز در اطراف شهر، باعث لطافت هوا و افزایش رطوبت می شود که در نتیجه، هوایی تازه و پاک را برای ساکنان و بازدیدکنندگان به ارمغان می آورد و کیفیت زندگی در این منطقه را بهبود می بخشد.

شهر چهار فصل و بهترین زمان سفر

کلیبر به درستی شهر چهار فصل نامیده می شود، زیرا در هر فصل از سال، جاذبه ها و زیبایی های خاص خود را برای ارائه دارد:

• بهار: سرسبزی بی نظیر جنگل ها، شکوفایی گل های وحشی و هوای مطبوع، بهار را به یکی از بهترین زمان ها برای طبیعت گردی، کوهنوردی و پیاده روی در میان دشت های پرگل تبدیل می کند.
• تابستان: با وجود گرمای عمومی کشور، کلیبر تابستان های خنک و دلنشینی دارد که برای کمپینگ در جنگل، پیاده روی طولانی و بازدید از اکثر جاذبه های طبیعی و تاریخی ایده آل است.
• پاییز: جنگل های ارسباران با رنگ های پاییزی خود، تابلویی بی بدیل از طبیعت را به تصویر می کشند. پاییز برای عکاسان، هنرمندان و علاقه مندان به مناظر رنگارنگ و آرامش بخش بسیار جذاب است.
• زمستان: با بارش سنگین برف، کلیبر به سرزمینی سفیدپوش و رویایی تبدیل می شود. آبشارهای یخی، مناظر کوهستانی برفی و فرصت های محدود برای ورزش های زمستانی، برای علاقه مندان به سفرهای زمستانی و ماجراجویی های برفی جذابیت خاصی دارد.

با این حال، برای طبیعت گردی عمومی و بازدید راحت تر از اکثر جاذبه ها، فصل بهار و تابستان به دلیل آب و هوای معتدل، دسترسی آسان تر به مناطق کوهستانی و جنگلی، و اوج سرسبزی طبیعت، بهترین زمان سفر به کلیبر محسوب می شوند.

اقتصاد و محصولات شاخص کلیبر | از زغال اخته تا گردشگری

اقتصاد کلیبر از دیرباز بر پایه منابع طبیعی غنی منطقه، به ویژه در حوزه های کشاورزی، باغداری و دامپروری استوار بوده است. با این حال، در سالیان اخیر، پتانسیل بالای گردشگری این منطقه نقش پررنگی در توسعه اقتصادی ایفا کرده و افق های جدیدی را پیش روی آن گشوده است.

کشاورزی و باغداری

کلیبر با داشتن خاک حاصلخیز و آب و هوای مناسب، ظرفیت های بالایی در زمینه کشاورزی و باغداری دارد. کشت محصولات به هر دو صورت دیمی (با اتکا به باران) و آبی (با استفاده از منابع آب) صورت می گیرد. از مهم ترین محصولات کشاورزی این شهرستان می توان به گندم، جو، انواع تره بار تازه و میوه های فصلی نظیر سیب، توت، گردو و انار اشاره کرد که بخشی از نیازهای منطقه و بازارهای اطراف را تأمین می کند.

زغال اخته | سمبل هویت اقتصادی کلیبر

بدون شک، زغال اخته مهم ترین و شناخته شده ترین محصول کلیبر است که به نوعی نماد هویت اقتصادی این شهرستان محسوب می شود. آب و هوای خاص منطقه، به ویژه موقعیت کوهستانی آن، شرایطی ایده آل برای باروری این میوه فراهم کرده است. در اواخر تابستان و اوایل پاییز، با رسیدن میوه ها، بوی دلنشین زغال اخته فضای شهر را پر می کند و دکه های کنار خیابان ها مملو از این میوه قرمز رنگ و وسوسه انگیز می شود. فرآورده های مختلفی از زغال اخته تولید می شود که از جمله آن ها می توان به لواشک، ترشی، شربت، ژله، برگه و خشکه زغال اخته اشاره کرد. این فرآورده ها با بسته بندی های شیک و بهداشتی، علاوه بر بازارهای داخلی، به شهرهای بزرگ و حتی سایر کشورها نیز عرضه می شوند.

جشنواره زغال اخته: برای ترویج تولید تجاری و بازاریابی این میوه ارزشمند، سالانه «جشنواره زغال اخته کلیبر» برگزار می شود. این جشنواره علاوه بر حمایت از کشاورزان و معرفی محصولات بومی، نقش مهمی در جذب گردشگر و معرفی پتانسیل های منطقه ایفا می کند و فرصتی برای تجربه فرهنگ محلی است.

دامپروری و صنایع

دامپروری نیز بخش دیگری از اقتصاد کلیبر را تشکیل می دهد و فرآورده های دامی نظیر گوشت، لبنیات (شیر، پنیر، کره، ماست) و پشم از محصولات اصلی این حوزه هستند. عشایر منطقه نقش مهمی در این بخش دارند. در زمینه صنایع نیز، فعالیت های محلی مانند آسیاب سازی (برای غلات)، تانکرسازی، آهنگری و موزاییک سازی به رونق اقتصاد منطقه کمک می کنند و فرصت های شغلی محلی ایجاد می کنند.

رشد گردشگری

در سالیان اخیر، با افزایش آگاهی عمومی نسبت به زیبایی های طبیعی و تاریخی کلیبر، صنعت گردشگری در این منطقه رشد چشمگیری داشته است. این رشد، فرصت های شغلی جدیدی در حوزه های اقامتی، خدماتی و صنایع دستی ایجاد کرده و به توسعه زیرساخت های گردشگری کمک شایانی کرده است. امید می رود با سرمایه گذاری بیشتر در این بخش، کلیبر به یکی از قطب های اصلی گردشگری شمال غرب کشور تبدیل شود و سود بیشتری عاید مردم منطقه گردد.

جاهای دیدنی کلیبر | سفری در دل طبیعت و تاریخ آذربایجان

کلیبر، به معنای واقعی کلمه، بهشتی برای علاقه مندان به طبیعت و تاریخ است. این شهرستان با تنوع بی نظیر جاذبه های خود، هر سلیقه ای را راضی می کند؛ از جنگل های انبوه و رودخانه های خروشان گرفته تا قلعه های باستانی و چشمه های آب گرم. در ادامه به معرفی مهم ترین و پربازدیدترین مکان های دیدنی این منطقه می پردازیم:

۷.۱. جاذبه های طبیعی بکر

جنگل های ارسباران (ذخیره گاه زیست کره یونسکو)

جنگل های ارسباران، که به عنوان ذخیره گاه زیست کره در یونسکو به ثبت رسیده، نگین سبز آذربایجان شرقی و مهم ترین جاذبه طبیعی منطقه است. این جنگل ها با وسعتی حدود ۱۳۰ هزار هکتار، در جنوب رودخانه مرزی ارس واقع شده و مرز مشترک شهرستان های کلیبر، ورزقان و اهر محسوب می شود. ارسباران به دلیل تنوع زیستی بالا، شامل گونه های گیاهی (مانند درختان بلوط، کیکم، افرا، سماق، ممرز و گیاهان دارویی متنوع) و جانوری (پرندگان نادر نظیر قرقاول و سیاه خروس قفقازی، پستاندارانی چون خرس قهوه ای، پلنگ، مرال و گراز)، از اهمیت بین المللی برخوردار است. برای بازدید از این جنگل ها، بهترین زمان فصل بهار و تابستان است که طبیعت در اوج زیبایی خود قرار دارد و هوا نیز معتدل است. مسیر دسترسی از شهر کلیبر به سمت مناطق مختلف جنگلی میسر است و آدرس دقیق آن، استان آذربایجان شرقی، ۴۶ کیلومتری کلیبر می باشد.

پارک جنگلی مکیدی (دره مکیدی)

در دل جنگل های ارسباران و در ۳ کیلومتری جنوب غربی شهر کلیبر، دره مکیدی قرار دارد که به دلیل سرسبزی خیره کننده و چشمه سارهای فراوان، به یکی از مقاصد محبوب طبیعت گردان تبدیل شده است. این دره با پوشش گیاهی متنوع، شامل درختان میوه ای مانند تمشک، گردو، فندق و به ویژه زغال اخته، و همچنین گیاهان دارویی نظیر آویشن و کهلیک اوتی، جلوه ای بی نظیر از طبیعت بکر را به نمایش می گذارد. پارک جنگلی مکیدی، با امکانات رفاهی مناسب از جمله آلاچیق و محوطه پیک نیک، مکانی ایده آل برای استراحت و لذت بردن از هوای پاک است. بهترین زمان بازدید از این دره، اواسط بهار تا اوایل پاییز است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، بخش مرکزی، دهستان میشه پاره، روستای مکیدی، دره مکیدی.

منطقه حفاظت شده آینالو

منطقه حفاظت شده آینالو، اگرچه اکنون در شهرستان خداآفرین قرار دارد، اما به دلیل نزدیکی و ارتباط تنگاتنگ با کلیبر و موقعیت آن در قلب ارسباران، از جاذبه های مهم گردشگری این ناحیه محسوب می شود. آینالو بخشی از ذخیره گاه زیست کره ارسباران است و به دلیل زیستگاه گونه های کمیاب جانوری و محل احیای نسل مارال (گوزن قرمز) اهمیت ویژه ای دارد. این منطقه در ۴۵ کیلومتری کلیبر و ۱۵ کیلومتری روستای عاشقلو واقع شده و با ارتفاع ۱,۵۰۰ متری، اقلیمی معتدل و کوهستانی دارد. مه آلودگی دائمی بسیاری از روزهای سال، زیبایی خاصی به این منطقه می بخشد و کمپینگ در آینالو تجربه ای فراموش نشدنی است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان خداآفرین، ۴۵ کیلومتری شهر کلیبر، ۱۵ کیلومتری روستای عاشقلو.

آبشار گلوسنگ کلیبر

در نزدیکی روستای گلوسنگ از توابع شهرستان کلیبر، آبشار گلوسنگ با زیبایی طبیعی خود، مقصدی دلپذیر برای گردشگران است. این آبشار در فصول گرم سال با هوای خنک و دلنشینش، فرصتی عالی برای فرار از گرما فراهم می کند. اطراف آبشار پوشیده از گیاهان خودرو و درختان است که فضایی دل انگیز برای پیاده روی ایجاد می کند. در فصل زمستان نیز، با سرد شدن هوا، آبشار گلوسنگ به آبشاری یخی و تماشایی تبدیل می شود که مناظر خیره کننده ای را به وجود می آورد و برای علاقه مندان به طبیعت زمستانی جذابیت خاصی دارد. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، روستای گلوسنگ.

ییلاقات عشایر ارسباران

جنگل ها و مراتع ارسباران، محل استقرار ییلاقات متعدد عشایر غیور این منطقه است. این ییلاقات فرصتی استثنایی برای تجربه زندگی سنتی و بکر عشایر و آشنایی با آداب و رسوم آن هاست. عشایر ارسباران با کوچ فصلی خود و دامپروری، جلوه ای از فرهنگ دیرینه این مرز و بوم را به نمایش می گذارند. از معروف ترین ییلاقات نزدیک کلیبر می توان به مناطق اطراف روستای شجاع آباد (اتراقگاه ایل بسطاملو)، کوه های علی آباد، چپرلی و آقداش اشاره کرد که دسترسی به آن ها با خودرو کمتر از نیم ساعت زمان می برد و در آنجا می توان از زندگی ساده و دلنشین عشایر بازدید کرد و محصولات محلی آن ها را تهیه نمود.

۷.۲. جاذبه های تاریخی و مذهبی باستانی

قلعه بابک (دژ بذ)

قلعه بابک، که به دژ بذ نیز شهرت دارد، بی شک شناخته شده ترین نماد تاریخی کلیبر است. این دژ نفوذناپذیر بر فراز کوهی مرتفع با ارتفاع حدود ۲۳۰۰ تا ۲۷۰۰ متر از سطح دریا، در فاصله حدود ۳ کیلومتری از شهر کلیبر قرار گرفته است. قدمت این قلعه به دوران ساسانیان بازمی گردد و در طول ۲۰ سال قیام بابک خرمدین، به عنوان مرکز فرماندهی و پناهگاه او در برابر حملات اعراب مورد استفاده قرار می گرفته است. مسیر دسترسی به قلعه نیازمند پیاده روی و کوهنوردی نسبتاً سخت است؛ بنابراین آمادگی جسمانی مناسب و کفش و پوشاک راحت ضروری است. اما مناظر پانورامیک از بالای قلعه و حس عمیق تاریخی آن، خستگی راه را از تن بیرون می کند. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، بخش مرکزی، روستای شجاع آباد.

عمارت طومانیانس

عمارت طومانیانس، بنایی تاریخی و باشکوه از دوران قاجار است که در روستای وینق، از توابع شهرستان خداآفرین، بر فراز تپه ای سنگی با ارتفاع حدود ۵۰ متر قرار دارد. این عمارت دو طبقه توسط سرکیس طومانیانس، از مالکان ارمنی منطقه، ساخته شده است. معماری آن (سبک احیای رنسانس اروپایی) با مقرنس کاری های ظریف و چهار برج، بسیار چشمگیر است. سیستم آبرسانی با لوله های سفالی و حتی لوله های تعبیه شده در دیوارها برای گرمایش (مشابه شوفاژ امروزی) از نکات جالب معماری پیشرفته این بنا در زمان خود است. سنگ نوشته ای در کنار در ورودی عمارت، تاریخ ۱۹۰۷ میلادی را نشان می دهد که زمان اتمام ساخت بنا را مشخص می کند. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان خداآفرین، دهستان منجوان شرقی، ۱۰ کیلومتری جاده مرزی جمهوری آذربایجان، در ابتدای جاده روستای وینق.

پل های خداآفرین

پل های خداآفرین، دو پل تاریخی سنگی و آجری بر روی رودخانه مرزی ارس هستند که در شهرستان خداآفرین واقع شده اند. این پل ها نمادی از قدمت و مهارت معماری ایران باستان بوده و نقش مهمی در ارتباط آذربایجان با قفقاز داشته اند. پل بزرگ تر با ۱۱ دهانه قوسی، متعلق به قرون ۱۱ و ۱۲ میلادی و پل کوچک تر با ۱۵ دهانه قوسی، مربوط به قرن ۱۵ میلادی است. این دو پل در باریک ترین نقطه رود ارس و با فاصله ۱۰۰ متر از یکدیگر ساخته شده اند. مصالح به کار رفته شامل سنگ قلوه و لاشه در پایه ها و آجر در طاق ها با ملات آهک و گچ است. مالکیت پل جدیدتر بین ایران و جمهوری آذربایجان مشترک است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان خداآفرین، بین منطقه قره باغ و قره داغ، نزدیک روستای ساری جالو.

قلعه پیغام

قلعه پیغام، در ۱۰ کیلومتری جنوب کلیبر و بر فراز کوهی مشرف به رود کلیبر قرار دارد. این قلعه که قدمت آن احتمالاً به دوران اشکانیان بازمی گردد، به دلیل موقعیت استراتژیکش، در دوران قیام بابک خرمدین برای ارسال پیام های نظامی با استفاده از آتش کاربرد داشته است. امروزه بقایای اندکی از ساختمان ها و دیوارهای قلعه بر جای مانده است و متاسفانه حفاری های غیرمجاز در سال های گذشته آسیب هایی به آن وارد کرده است. با این حال، این اثر تاریخی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و از جاذبه های تاریخی مهم منطقه محسوب می شود. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، دهستان پیغان چایی، روستای پیغام.

برج سنگی قارلوجا

برج سنگی قارلوجا، بنایی هشت ضلعی از قرون ۷ و ۸ هجری قمری است که در روستای قارلوجا، از توابع شهرستان خداآفرین، کنار رود ارس قرار گرفته است. این برج با سنگ های تراش خورده معمولی ساخته شده و در زیر آن سردابه ای وجود دارد که احتمالاً مدفن یکی از بزرگان ایلخانی بوده است. ارتفاع باقی مانده برج حدود ۵ متر است و هر ضلع آن ۱.۷۵ متر طول دارد. در دوران صفویه نیز مرمت هایی بر روی آن صورت گرفته است که نشان از اهمیت آن دارد. این اثر ارزشمند در سال ۱۳۴۷ به ثبت ملی رسیده است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان خداآفرین، دهستان گرمادوز.

قلعه پشتو (پشتاب)

قلعه پشتو، که به قلعه پشتاب نیز معروف است، دژی باستانی از دوران اشکانیان و ساسانیان است که در شهرستان هوراند (نزدیک به کلیبر)، بر فراز کوهی صخره ای به ارتفاع حدود ۳,۰۰۰ متر از سطح دریا قرار دارد. این قلعه به دلیل حصارهای طبیعی و پرتگاه های عمیق اطراف، نفوذناپذیر بوده و دارای پلکان و اتاقک های دست کند در دل کوه است که معماری منحصربه فرد آن را نشان می دهد. سه مسیر برای صعود به این قلعه وجود دارد که یکی از آن ها (مسیر دکل مخابراتی) آسان تر است و دیگری از طریق ۲۲۰ پله سنگی می گذرد. این قلعه در آذرماه ۱۳۸۷ به ثبت ملی رسیده است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، بلندترین کوه بین روستاهای کوجان و پشتاب.

قلعه فرخی

قلعه فرخی، یک برج هشت ضلعی آجری در مرکز شهر کلیبر است که قدمت آن به دوران سلجوقیان (زمان ملکشاه) بازمی گردد و در دوره صفویه مورد مرمت قرار گرفته است. این برج با ارتفاع تقریبی ۸ متر و عرض هر ضلع ۲.۲ متر، کاربری دیده بانی برای نظارت بر ورودی های شهر را داشته است و از این نظر دارای اهمیت دفاعی و استراتژیک بوده است. برای بازدید از قلعه فرخی، بهار و تابستان به دلیل آب و هوای معتدل، زمان مناسبی است و دسترسی به آن از مرکز شهر کلیبر بسیار آسان است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، مرکز شهر کلیبر.

مسجد جامع کلیبر (مسجد شاه عباس)

مسجد جامع کلیبر، یکی از مهم ترین بناهای مذهبی و تاریخی شهر است که قدمت آن به دوره صفویه بازمی گردد و در خیابان امام خمینی و راسته بازار شهر واقع شده است. این مسجد با گنبد بزرگ و حیاطی که درخت کهنسال ۳۰۰ ساله در آن قرار دارد، محلی برای عبادت و بازدید علاقه مندان به معماری اسلامی است. نام قدیمی آن «مسجد شاه عباس» بوده است. در گذشته دارای مناره ای بلند به ارتفاع ۴۵ متر بوده که در بمباران سال ۱۳۲۰ آسیب دید و در سال ۱۳۳۰ فروریخت. بازدید از این مسجد در فصل های بهار تا اوایل پاییز توصیه می شود. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، کلیبر، خیابان امام خمینی و راسته بازار مرکز شهر.

امامزاده شاه قاسم

امامزاده شاه قاسم، بقعه ای مذهبی و تاریخی در روستای پیره لر، ۶۵ کیلومتری شمال کلیبر است. این امامزاده که از فرزندان امام موسی کاظم (ع) محسوب می شود، دارای گنبدخانه، مسجد، حسینیه، دو باب زائرسرا و انبارهایی در زیرزمین است که مجموعاً بیش از ۱,۳۰۰ متر مربع مساحت دارد. این امامزاده به عنوان یکی از بقاع مهم استان، محل توسل و نذورات مردم منطقه است و وجود زائرسرا در این مجموعه امکان استراحت و اقامت زائران را فراهم می کند. دسترسی به امامزاده شاه قاسم از طریق جاده های محلی امکان پذیر است و بازدید از این مکان می تواند تجربه ای معنوی و فرهنگی برای گردشگران به همراه داشته باشد. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، روستای پیره لر.

حمام شاه عباس کلیبر

حمام شاه عباس، بنایی از دوره صفویه است که به دستور شاه عباس صفوی و هم زمان با مسجد جامع و درست در مقابل آن ساخته شده است. این حمام تا حدود سال ۱۳۴۰ شمسی مورد استفاده مردم محلی قرار می گرفته است، اما پس از آن به تدریج متروکه شد و به دلیل بی توجهی، با نخاله های شهری پُر گردید. حدود ۱۰ سال پیش، با نظارت سازمان میراث فرهنگی، این بنای تاریخی مرمت شد، اما پس از اتمام مراحل مرمت، درب های آن به روی عموم گردشگران بسته ماند. معماری خاص و ستون های آن، از ویژگی های بارز این بنای تاریخی است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، کلیبر، خیابان امام خمینی، روبروی مسجد جامع کلیبر.

پل شاه عباس کلیبر (سینیخ کورپی)

پل شاه عباس، پلی تاریخی از دوره صفویه است که توسط شجاع الممالک کلیبری بر روی رودخانه کلیبر (معروف به بویوک چای) ساخته شده است. این پل که به دلیل تخریب بخشی از آن در طول زمان، به «سینیخ کورپی» (به معنای پل شکسته) معروف است، در سال ۱۳۷۶ شمسی مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. این پل در محله کفشان اوی کلیبر قرار دارد و با معماری زیبا و تاریخی خود، هنوز که پابرجاست یکی از جاذبه های گردشگری منطقه محسوب می شود و نمادی از دوران گذشته است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، جنوب شهر کلیبر، محله کفشان اوی.

۷.۳. چشمه های آب گرم و مجموعه های آب درمانی

مجموعه آب درمانی متاللی

مجموعه آب درمانی متاللی، بزرگ ترین مجتمع آب درمانی کشور است که در روستای متعلق، از توابع شهرستان کلیبر، واقع شده است. این مجموعه در سال ۱۳۹۲ شمسی با سرمایه گذاری خصوصی در زمینی به مساحت ۱۲,۸۷۰ متر مربع ساخته شد و با ارائه امکاناتی نظیر استخرهای سرپوشیده با سقف متحرک برای آقایان و بانوان، سونا، جکوزی، سالن های ورزشی و بدنسازی، رستوران و کافی شاپ، خدماتی جامع را به گردشگران ارائه می دهد. چشمه متاللی با قدمتی حدود ۳.۵ میلیون سال (دوره پلیوسن میانی) و دمای آب حدود ۶۸ درجه سانتی گراد، دارای خواص درمانی بی نظیری برای بهبود دردهای عضلانی و مفصلی، کاهش استرس و افزایش آرامش است. ۱۳ نوع ماده معدنی از جمله فسفر، گوگرد و سدیم به آب های این مجموعه خواص درمانی می بخشد. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، روستای متعلق، جاده جانانلو، جاده صومعه.

آب گرم قلعه کندی

آب گرم قلعه کندی، چشمه آب گرم طبیعی دیگری در منطقه ارسباران، نزدیک رود ارس و سد خداآفرین است. دمای آب چشمه اصلی این آب گرم بین ۷۵ تا ۸۰ درجه سانتی گراد است که در استخرها تا ۶۵ تا ۷۰ درجه کاهش می یابد. خواص درمانی آن، به ویژه برای بیماری هایی نظیر روماتیسم، شهرت دارد. وجود املاح معدنی مانند سولفات و کلر به این خواص می افزاید. چشمه «یل سوئی» با دمای ملایم تر، از دیگر چشمه های این مجموعه است که آن نیز خواص درمانی خاص خود را دارد. دسترسی به این آب گرم از تبریز از دو مسیر کلیبر و اهر-هوراند-آبش احمد امکان پذیر است. آدرس دقیق: استان آذربایجان شرقی، شهرستان کلیبر، بخش آبش احمد، دهستان آبش احمد.

سوغات و صنایع دستی کلیبر

سفر به کلیبر بدون خرید سوغات و یادگاری های محلی، کامل نخواهد بود. این منطقه با محصولات متنوع و صنایع دستی اصیل خود، خاطره ای شیرین و ماندگار از سفر را به ارمغان می آورد.

خوراکی ها

• زغال اخته و فرآورده های آن: مهم ترین و مشهورترین سوغات خوراکی کلیبر، زغال اخته و محصولات مشتق از آن مانند لواشک (در طعم های مختلف)، ترشی، شربت، ژله، برگه و خشکه است که بسیار محبوب هستند.
• انار، سیب و توت: میوه های محلی فصل و فرآورده های آن ها (مانند رب انار یا مربا) نیز از سوغات پرطرفدار کلیبر هستند که به دلیل کیفیت بالا مورد توجه قرار می گیرند.
• عسل طبیعی: به دلیل وجود طبیعت بکر و پوشش گیاهی غنی در جنگل های ارسباران، عسل طبیعی منطقه نیز از کیفیت بسیار بالایی برخوردار است و خواص درمانی بسیاری دارد.
• شیرینی جات محلی: اریس، رشته ختایی و کوکه از شیرینی های سنتی و خوشمزه ای هستند که در کلیبر یافت می شوند و طعمی متفاوت دارند.

صنایع دستی

صنایع دستی کلیبر، با ریشه های عمیق در فرهنگ عشایری و روستایی منطقه، نمادی از هنر و خلاقیت مردم این دیار است:

• ورنی بافی: ورنی، نوعی گلیم بدون گره است که با طرح ها و نقوش زیبای حیوانی و گیاهی، از شاخص ترین صنایع دستی منطقه ارسباران و کلیبر است و ارزش هنری بالایی دارد.
• گلیم و جاجیم: بافته های دستی گلیم و جاجیم با رنگ های طبیعی و طرح های سنتی و هندسی، از دیگر سوغاتی های محبوب کلیبر هستند که علاوه بر کاربردی بودن، جنبه تزئینی نیز دارند.
• قالی بافی: قالی های دستباف با طرح های بومی و اصیل نیز در منطقه کلیبر رواج دارد.

غذاهای محلی و رستوران های کلیبر

تجربه طعم غذاهای محلی، یکی از لذت بخش ترین بخش های سفر به هر منطقه است. کلیبر با غذاهای سنتی و لذیذ خود که ریشه در آشپزی غنی آذربایجان دارد، ذائقه هر گردشگری را به چالش می کشد و خاطره ای خوش از سفر را به یادگار می گذارد.

معرفی غذاهای محلی

غذاهای محلی کلیبر، اغلب با مواد اولیه تازه و ارگانیک منطقه تهیه می شوند:

• قورما شورباسی: یک نوع آبگوشت محلی و مقوی با گوشت قورمه شده که طعمی بی نظیر دارد.
• شوربای تره: آش یا سوپی لذیذ با سبزیجات محلی تازه و معطر.
• دلمه کلم پیچ: دلمه ای خوش طعم و پرملات با کلم پیچ که از غذاهای سنتی آذربایجان است.
• کوفته تبریزی: اگرچه اصالتاً تبریزی است، اما در کلیبر نیز با کیفیت بالا و طعمی اصیل تهیه و سرو می شود.
• آش اریشته: آش رشته سنتی منطقه که با حبوبات و سبزیجات مختلف پخته می شود.
• خورشت هویج: خورشتی لذیذ با هویج، گوشت و آلو که طعمی ملس و خاص دارد.

نکته: آش رشته با زغال اخته که طعمی ملس و متفاوت دارد، بیشتر در خانه های اهالی کلیبر پخته می شود و شاید به راحتی در رستوران ها یافت نشود، اما یک تجربه غذایی محلی خاص است.

رستوران های معروف کلیبر

برای تجربه طعم های محلی و غذاهای ایرانی، می توانید به رستوران های مختلف شهر مراجعه کنید که گزینه های متنوعی را ارائه می دهند:

• رستوران شقایق: این رستوران در جاده جانانلو واقع شده و انواع غذاهای ایرانی از جمله کباب و ماهی، و همچنین فست فود را ارائه می دهد.
• سفره خانه سنتی عمو قادر: این سفره خانه در هم جواری رودخانه و در مسیری سرسبز قرار دارد و با فضایی سنتی و دلنشین، مکانی عالی برای سرو غذاهای ایرانی و محلی است.
• رستوران کالیوود: در خیابان فرمانداری قرار گرفته و با محیطی آرام و دنج، غذاهای ایرانی با کیفیت را ارائه می کند.
• فست فود ستاره: در خیابان امام خمینی واقع شده و برای علاقه مندان به انواع ساندویچ، پیتزا و سالاد مناسب است.

مراکز خرید کلیبر

خرید کردن و گشت و گذار در بازارهای محلی، یکی از لذت بخش ترین بخش های سفر است که می تواند تجربه ای از فرهنگ و اقتصاد محلی به دست دهد. کلیبر نیز با مراکز خرید و بازارهای خود، فرصت خوبی برای تهیه سوغات، محصولات محلی و نیازهای روزمره فراهم می کند.

مراکز خرید و پاساژها

در شهر کلیبر، چندین مرکز خرید و پاساژ وجود دارد که می توانید انواع کالاها و سوغات را در آن ها بیابید. این مراکز خرید فضایی مدرن تر را برای خرید فراهم می کنند:

• مرکز خرید سپهر
• پاساژ جهانگرد
• پاساژ شفیعی
• مجتمع تجاری ۱۱۰

این مراکز خرید، تنوع مناسبی از کالاها از پوشاک گرفته تا لوازم خانگی و سوغات را برای نیازهای مختلف فراهم می آورند و برای خرید مایحتاج عمومی مناسب هستند.

بازارهای محلی | شنبه بازار کلیبر

تجربه واقعی زندگی محلی و ارتباط مستقیم با تولیدکنندگان در شنبه بازار کلیبر که در خیابان دانشسرا برپا می شود، به دست می آید. این بازار هفتگی، فضایی پر جنب و جوش و رنگارنگ است که در آن کشاورزان، دامداران و صنعتگران محلی محصولات تازه خود را عرضه می کنند. از میوه ها و سبزیجات فصلی گرفته تا فرآورده های دامی، صنایع دستی اصیل منطقه (مانند ورنی و گلیم) و انواع خشکبار با قیمت های مناسب، در این بازار پیدا می شود. شنبه بازار، فرصت خوبی برای تعامل با مردم محلی، چشیدن غذاهای خیابانی و آشنایی با فرهنگ خرید و فروش سنتی است و می تواند تجربه ای به یادماندنی از سفر به کلیبر باشد.

راه های دسترسی به کلیبر و نکات مهم سفر

سفر به کلیبر، تجربه ای خاطره انگیز و دلپذیر است، اما برای برنامه ریزی یک سفر بدون دغدغه، آشنایی با راه های دسترسی و نکات مهم ضروری است تا بتوانید نهایت لذت را از این سفر ببرید.

سفر زمینی | تنها راه دسترسی

کلیبر فاقد فرودگاه و ایستگاه راه آهن است؛ بنابراین، تنها راه دسترسی به این شهرستان، سفر زمینی است. این موضوع به معنای لذت بردن از مسیرهای جاده ای زیبا و مناظر طبیعی خیره کننده در طول راه است که خود بخشی از جاذبه سفر به شمار می رود.

• مسیر از تبریز: اگر از تبریز (مرکز استان) به سمت کلیبر حرکت می کنید، مسافت حدود ۱۸۰ تا ۲۱۰ کیلومتر است که با خودروی شخصی یا اتوبوس های بین شهری، تقریباً ۲.۵ تا ۳ ساعت زمان می برد. مسیر از طریق جاده ۲۷ (جاده اهر-کلیبر) اصلی ترین و راحت ترین راه دسترسی است که از مناطق سرسبز و کوهستانی عبور می کند.
• مسیر از اردبیل: اگر مبدأ سفر شما اردبیل است، باید ابتدا به سمت شهر اهر حرکت کرده و سپس از آنجا وارد جاده کلیبر شوید. این مسیر حدود ۲۲۰ کیلومتر است و زمان تقریبی سفر با خودرو حدود ۳.۵ ساعت می باشد. این جاده نیز از چشم اندازهای طبیعی زیبایی عبور می کند.
• مسیر از تهران: برای سفر از تهران به کلیبر، می توانید ابتدا به تبریز یا اهر بروید و سپس مسیرهای ذکر شده را ادامه دهید. مسافت کل از تهران حدود ۷۵۰ تا ۸۰۰ کیلومتر است که حدود ۹ تا ۱۰ ساعت رانندگی را شامل می شود.

نکات مهم برای مسافران

• رزرو اقامتگاه: به خصوص در فصول پربازدید (بهار و تابستان)، توصیه می شود پیش از سفر، اقامتگاه خود را (اعم از ویلا، سوئیت یا اقامتگاه بوم گردی) رزرو کنید تا از دغدغه های مربوط به اسکان کاسته شود و بتوانید با آرامش بیشتری از سفر لذت ببرید.
• آمادگی جسمانی برای بازدید از قلعه بابک: بازدید از قلعه بابک نیازمند پیاده روی و کوهنوردی نسبتاً سخت است. حتماً از کفش و پوشاک مناسب استفاده کرده و آب آشامیدنی کافی به همراه داشته باشید. همچنین، توصیه می شود افراد با مشکلات جسمانی خاص، پیش از صعود با پزشک مشورت کنند.
• حفظ محیط زیست: در بازدید از جنگل ها، آبشارها و مناطق طبیعی بکر کلیبر، به حفظ محیط زیست کوشا باشید و از رها کردن زباله، روشن کردن آتش در نقاط ممنوعه و آسیب رساندن به پوشش گیاهی و جانوری خودداری کنید.
• لوازم ضروری: کلاه آفتابگیر، عینک آفتابی، کرم ضد آفتاب، لباس گرم (حتی در تابستان برای شب های خنک)، جعبه کمک های اولیه کوچک و پاوربانک از جمله لوازمی هستند که می توانند در سفر مفید باشند.

اقامت در کلیبر | گزینه های پیش رو

برای داشتن سفری راحت و لذت بخش در کلیبر، انتخاب اقامتگاه مناسب اهمیت زیادی دارد. این شهرستان با توجه به رشد صنعت گردشگری، گزینه های مختلفی را برای اسکان مسافران فراهم کرده است که متناسب با سلیقه و بودجه های متفاوت هستند.

انواع اقامتگاه ها

در کلیبر و مناطق اطراف آن، می توانید انواع اقامتگاه ها را پیدا کنید:

• ویلا و سوئیت: در داخل شهر و روستاهای اطراف، ویلاها و سوئیت های مجهزی برای اجاره روزانه یا هفتگی وجود دارد. این گزینه ها معمولاً امکانات رفاهی کاملی از جمله آشپزخانه، حمام، سیستم گرمایش و سرمایش را ارائه می دهند و برای خانواده ها و گروه های دوستانه مناسب هستند.
• اقامتگاه های بوم گردی: برای تجربه زندگی محلی و آشنایی نزدیک تر با فرهنگ منطقه، اقامتگاه های بوم گردی گزینه های عالی هستند. این اقامتگاه ها اغلب در دل طبیعت و روستاهای دیدنی قرار دارند و فضایی سنتی، آرامش بخش و صمیمی را فراهم می کنند. آن ها فرصتی برای چشیدن غذاهای محلی و آشنایی با آداب و رسوم مردم منطقه هستند. «اقامتگاه نوری» در روستای صومعه (۶ کیلومتری کلیبر) از جمله این موارد است که با چشم انداز جنگل و امکانات رفاهی مطلوب، تجربه ای خاص و به یادماندنی را ارائه می دهد.
• هتل ها و مهمانپذیرها: در مرکز شهر کلیبر، تعدادی هتل و مهمانپذیر نیز وجود دارد که خدمات استاندارد اقامتی را ارائه می کنند و برای افرادی که به دنبال راحتی بیشتر و دسترسی آسان به امکانات شهری هستند، مناسب اند.
• کمپینگ در طبیعت: برای طبیعت گردان حرفه ای و علاقه مندان به ماجراجویی، امکان کمپینگ در مناطق مشخص شده جنگل ارسباران و ییلاقات عشایر نیز وجود دارد. البته رعایت نکات ایمنی، همراه داشتن تجهیزات کامل کمپینگ و حفظ محیط زیست در این نوع اقامت بسیار مهم است.

توصیه می شود به خصوص در فصول پربازدید (بهار و تابستان) و ایام تعطیل، اقامتگاه خود را از پیش رزرو کنید تا از دغدغه های مربوط به اسکان در سفر کاسته شود و بتوانید با آرامش کامل، از جاذبه های کلیبر لذت ببرید.

سخن پایانی | چرا کلیبر را باید دید؟

سفر به کلیبر، تجربه ای فراموش نشدنی و بی نظیر است که در آن، تاریخ کهن با طبیعت بکر و فرهنگ غنی در هم می آمیزد و هر سه بعد را به بهترین شکل در خود جای داده است. این شهرستان، با قلعه های باستانی که روایتگر دلاوری های بابک خرمدین هستند، جنگل های سرسبز و انبوه ارسباران که ذخیره گاه زیست کره یونسکو محسوب می شوند، چشمه های آب گرم با خواص درمانی، و فرهنگ غنی و مهمان نواز مردمش، همچون گنجینه ای پنهان در شمال غرب ایران می درخشد. کلیبر، مقصدی ایده آل برای کسانی است که به دنبال آرامش طبیعت، هیجان کشف تاریخ و تجربه طعم های اصیل محلی هستند. این شهر به شما فرصت می دهد تا از شلوغی زندگی شهری دور شوید و در آغوش طبیعت و تاریخ، روحی تازه کنید. اگر تا کنون به این بهشت پنهان آذربایجان سفر نکرده اید، اکنون زمان آن فرا رسیده است که چمدان های خود را ببندید و خود را به آغوش زیبایی های بی نظیر و تجربیات گران بهای کلیبر بسپارید.